One of the subjects in my training “The Next Leap” is dealing with Shame. You might wonder why? Doesn’t that sound heavy? But I know a lot of my clients (Social & Creative Entrepreneurs) will recognize the struggle with visibility and/or the anxiety that might come with really claiming your spot on this earth. I don’t mean asking the waiter to bring the check or being social at parties. No, I mean the ‘shame’ (which you might not even recognize as ‘shame’) of really going ‘out there’ and saying who you are, what you believe in and what you stand for in this world. That might feel scary. The key question that – subconsciously – constantly plays a role with people who feel they do not dare to stand up or stand out is “am I okay in the eyes of others?” Shame fundamentally is about the struggle between revealing and concealing (and therefore: being visible or invisible) with who you really are. REALLY are. And with visibility I mean showing your feelings, you message, your mission, opening up and being relaxed with all that.

Healthy and Toxic shame

So now, how does this all link back to shame? There is a difference between healthy and toxic shame. Even though healthy shame is an unpleasant psychological emotion, it does serve us. These moral emotions make us more sociable to the person to whom we feel shame or to those we behaved badly towards. It helps us to correct our own behaviour. Manifestations of shame include avoiding social contact, avoiding a certain subject or avoiding eye contact. When we, for example, were raised in a family with parents who disapproved of us a lot (or who were highly critical) we might have developed ‘toxic shame’. Toxic shame doesn’t serve us. Experiencing ‘toxic shame’ is quite damaging for our sense of identity. But it can be healed and even needs to be healed when we feel the deep longing for showing the world our talents, our vision or mission.

Learning to trust again

If you want to speak up and learn to stand up to really share your message, you might again and again feel this toxic shame. This may lead to shyness, hyper vigilance or nervousness. The lesson that needs to be learned, if you want to overcome this, is to ‘separate yourself’ again and again from these ‘eyes of others’ and learn to see something else in their eyes. Because of course, when we are stressed, all we see is a reflection of our own soul and/or of our history. Time is needed to learn to love and trust again. This takes a while and must be done with good guidance of a teacher. You don’t want to create even more shame, and deepen the wounds. This can be done (for example!) by experimenting with making eye contact. Also ‘surrendering exercises’ can be helpful. Once trust is gained, toxic shame will become less powerful or even transform into love. This will liberate you and you will feel free to share your feelings and ideas and open up without the fear of being rejected all the time.

Eye contact

One small exercise you can do on your own, if you recognize this theme in your life, is to practice in making eye-contact a bit longer than you’re used to. Try and stretch a little bit out of your comfort zone (not too much, because in the stress zone you will panic and reflection is harder afterwards) and feel what happens. When you start feeling a bit uncomfortable continue just a bit more. Then until you feel a small part of you surrendering to the struggle to look away, you have moved yourself up one step. Great. Do try this at home first;-) with people you feel already comfortable. Then practice this with people you are less familiar with. Again and again. Finally it will become easier.

When was the last time you really looked your partner or a friend in the eye? Longer than 3 seconds? Let me know, if you like, how that went. Keep breathing in the meantime.

Good luck!

Elke training begin ik met het managen van verwachtingen. Door met mijn communicatie vooruit te lopen, bijvoorbeeld op een besluit, kan ik beter anticiperen op de reacties van mezelf en anderen. Het is eigenlijk net als met het opvoeden van kinderen. Het plotsklaps melden aan je kind dat het ‘maar ‘s naar bed moest’ levert eerder een protesterend kind op dan wanneer je de boodschap inleidt met: eerst tandjes poetsen – daarna Sesamstraat kijken – en dan naar bed.

Namen-ellende
Zo begin ik mijn training vaak met te zeggen dat ik niet zo goed ben in het onthouden van namen. Maar soms heb ik geen zin in dat uitentreuren uit te leggen en vertrouw ik erop dat ik na drie trainingsdagen de meeste namen wel ken. Ik snap dat het namelijk ongeïnteresseerd over kan komen. Ik denk overigens dat velen gevleid zouden zijn als ze zagen hoe goed ik hen kan schilderen, want gezichten, haardracht, schouderbreedte, achterwerk, handen, nagels, boezem en oogkleur gaan – als rechtgeaarde beelddenker – vlekkeloos mijn geheugen in. Zonder pardon, zonder uitzondering en zonder moeite ook. Terwijl ik mensen dus heel goed ‘zie’, heb ik voor namen onthouden geen talent.

Hij heet Oscar
Op een warme zomerdag, tijdens een managementtraining in een conferentieoord in Zuid-Nederland, sta ik mij weer eens door een rij namen heen te slaan. Ik kijk Oscar recht aan en zeg: “En Mark, hoe zie jij dit in jullie organisatie?”  Oscar is een knoeperdharde werker en lekker recht voor zijn raap, maar op enige vorm van relativering heb ik hem nog niet kunnen betrappen. En ook al heb ook in deze training uitgelegd dat ‘ik gegarandeerd namen door elkaar ga halen’ en lachen we er als groep zo af en toe maar om: dit geldt niet voor Oscar. Oscar kijkt me meewarig aan, maakt een snurkend geluid met zijn keel en knikt hoofdschuddend ‘tjonge, jonge, jonge’. Bij sommige deelnemers vind ik vanaf dag 1 een andere naam beter passen en ergens diep van binnen voltrekt zich dan een totaal van mijn bewustzijn afgesneden proces. De beste man heet voor mij gewoon Mark.

Onfatsoenlijk, zeg!
“Oh”, zeg ik – terwijl ik Oscar aankijk – “ik bedoel jou natuurlijk, Piet”. Humor kan soms zo verlichtend werken. Kan. Maar mijn grap valt niet in goede aarde. Oscar is onverbiddelijk. “Met alle respect hoor”, zegt hij (een inleiding die vaak niet veel goeds voorspelt), “maar ik vind het onfatsoenlijk dat je mij nu alweer Mark noemt. Dat je dat nou niet kunt onthouden, dat vind ik onbegrijpelijk”. Hij staart me aan met een blik die me doet denken aan mijn strenge meester op de lagere school.

“Jij moet alles onthouden”
Dit is niet de eerste keer dat Oscar ergens iets van vindt. Oscar houdt niet van plagerijtjes. Hij is bloedserieus. Geen namen kunnen onthouden past niet in zijn systeem van ‘waarden’ en ‘overtuigingen’.  Oscar is streng. Hij vindt niet alleen dat ik alle namen van alle deelnemers (van al mijn trainingen) uit mijn hoofd moet kennen, maar hij vindt ook dat ik alle leerdoelen feilloos moet kunnen oplepelen zonder in mijn printjes te kijken, zo laat hij mij weten. En tot slot vindt hij dat ik moet begrijpen wat zijn functie inhoudt, met taken en verantwoordelijkheden erbij, omdat ik hem anders niet goed kan trainen. “Verder doe je het prima”, zegt hij erbij. “Dank je”, zeg ik met een knipoog, maar Oscar geeft geen krimp.

Meta-positie
Het fysiek afstand nemen van iemand helpt letterlijk om dat wat er gebeurt tussen twee mensen in een ander perspectief te zien: de meta-positie in trainersjargon. Dus zet ik een stap naar achter. Ik kijk echt naar wat er is. Zijn hele lijf en uiterlijke verzorging vertellen mij het verhaal van Oscar: zijn kordate tred, zijn onberispelijke pak, zijn haar dat bijna op nummer lijkt te liggen en boven zijn hoofd, gepaard gaand met een passende mimiek, hangt een stripverhalenwolkje waarin staat ‘ik ben tot op het bot toe overtuigd van mijn gelijk’. Ik kies ervoor om op het niveau van overtuigingen met Oscar te gaan werken. “Ik zie hoe belangrijk dit voor je is”, zeg ik. En ik zie het ook echt. Overtuigingen zijn onze lifeline soms, ons houvast. Bij mij. Bij jou. En zo ook bij Oscar. Ik mag hem zijn overtuigingen niet afnemen, niet in een keer, want het zou teveel op losse schroeven zetten. Ik nodig Oscar uit om samen met mij en de andere deelnemers te gaan kijken waar zijn overtuigingen ‘zitten’. Een uur later hebben 12 deelnemers in groepjes hun opdrachten doorlopen. Het is prachtig om te zien hoe ze inzicht krijgen. De deelnemers begeleiden elkaar; de groepscohesie neemt toe en Oscar … heet weer gewoon Mark. Of Piet. En daar mogen we allemaal om lachen. Nu pas. Of beter gezegd: nu wel. Het is een heerlijke middag geweest. Van inzicht naar uitzicht.

Oordelen
Deelnemers die veel ‘oordelen en veroordelen’, zijn goed te herkennen aan hun woordgebruik dat doorspekt is met “ik vind dat”, “het is zo dat” en het werkwoord “moeten” is hun favoriet. Het model van Bateson, dat gaat over de ‘logische niveaus’, is een goed instrument om achterliggende opvattingen en dieperliggende patronen van gedrag bloot te leggen. Bateson gaat ervan uit dat mensen gedrag laten zien dat past in de omgeving waarin zij zich bevinden. Dat gedrag wordt niet alleen beïnvloed door die omgeving, maar ook door innerlijke factoren; wat je kunt, hoe je over iets denkt, wie je bent en de ‘opdracht’ waarmee je op aarde rondwandelt, bepalen in hoge mate wat je doet. Als problemen onoplosbaar lijken, zit je volgens dit model vast op één niveau. Door als trainer de juiste vragen te stellen, kom je tot een behoorlijk grondige analyse van gedrag en help je de deelnemer inzicht te krijgen in zichzelf. Pas dan kan er vrijwillige gedragsverandering optreden en niet eerder.

Note 1: elk hoger niveau is dominant over een lager niveau

Note 2: elk hoger niveau leidt naar meer inzicht in de onderliggende niveaus

Note 3: een daadwerkelijk verandering op een hoger niveau leidt tot een verandering op een lager niveau

Vragen die je als trainer kunt stellen zijn:

1. Zingeving —> Wat wil je in dit leven, wat is je levensmissie?
2. Identiteit —-> Wie ben je?
3. Waarden, overtuiging en normen —-> Waar geloof je in, wat vind je?
4. Capaciteiten —-> Wat kun je, wat zijn je vaardigheden?
5. Gedrag —-> Wat doe je? Hoe ziet je gedrag er uit?
6. Omgeving —-> Waar ben je, waar sta je nu?

Boos
“Ja, ik ben boos”, zegt hij met luide stem. “ik vond het oneerlijk!”. Ik ben net binnen voor een Training on the Job en Freek, een 42-jarige consultant bij een adviesorgaan van de overheid, is de eerste die ik vandaag zie. Ik heb mijn jas net uitgetrokken en mijn tas nog maar nauwelijks neergezet wanneer Freek dichtbij mij gaat staan. Zijn donkere ogen kijken mij grimmig aan. Zijn kin steekt hij omhoog. Met zijn 1.95 meter torent hij flink boven mij uit. “Dat zie ik, dat je boos bent”, zeg ik. Volslagen oprecht overigens, want veel valt er in zijn lichaamstaal niet te raden. Met zijn schouders hoog opgetrokken en zijn armen strak langs zijn lichaam gespannen -als waren het twee armkrukken- lijkt hij zijn lijf bij elkaar te houden. Op de vloer trommelt zijn voet een ongeduldig ritme. Hij kijkt me aan met een ‘nu-jij-weer’ blik. “Waar gaat het precies over en wat raakt je er nu precies zo in?” vraag ik, terwijl ik een stapje naar achteren zet. Ik merk dat ik als reflex mijn adem inhoud om deze heftige toenadering te incasseren. Ondertussen gieren er in allerlei gedachten door mijn hoofd. Ben ik de vorige keer te confronterend geweest? Freek heeft een behoorlijke pittige feedback-sessie gehad, zowel van mij als van zijn mede-deelnemers/collega’s. Maar voordat ik goed kan bedenken waar het nu precies over ging vervolgt Freek: “Het is niet fair om te zeggen dat ik in mijn adviesgesprek boos overkwam. Ik had me hartstikke goed voorbereid en doe altijd erg mijn best”. Dat hij op zijn voorbereiding en inspanningen juist prima presteerde en daarover veel complimenten kreeg, was blijkbaar niet bij hem blijven hangen. Freek heeft zijn boosheid een week lang flink opgespaard, waardoor dat niet bepaald minder is geworden. En zo werkt het met feedback geven als trainer; ik kan nooit helemaal inschatten hoe feedback uiteindelijk echt binnenkomt bij de ander. Tussen zender en ontvanger zit nu eenmaal ruis. Een hele wereld aan ervaringen, opvattingen en emoties die daar achter zitten, zijn mede-bepalend. Overigens bij beide partijen. Want denk nou niet dat – ook al is het ons vak – trainers niet geraakt kunnen worden, zeg. Het is wel mijn vak en tevens de kunst om te ontdekken wat er achter de pijn schuilgaat, zodat de angel er uit kan en er persoonlijke groei voor in de plaats kan komen. Maar dat is wat anders dan nergens voor terugdeinzen. Maar dit proces faciliteren, dat is waarvoor ik betaald krijg.

Gesloten
Freeks frons is een rode groef tussen zijn ogen geworden en inmiddels staan zijn handen demonstratief in zijn zij. Ik bijt mijn tong af om niet ook te defensief te reageren. De tijd tussen een initiële reactie en een meer weloverwogen antwoord kan met een paar ademteugen net genoeg zijn om van een potentieel desastreus gesprek een constructieve dialoog te maken. There is an option between stimulus and response. Dus ik adem. En nog een keer. Maar doe je de ene deur dicht dan waait er ergens anders eentje open, want voordat ik het weet gaat mijn lichaamstaal voor mij spreken en heb ik mijn armen strak in elkaar gevouwen als een envelop. Kortom; ik hield mijn mond maar ik hield niet mijn lichaam. En ik zie dat Freek ziet wat ik doe. Hij trekt zijn mondhoeken naar beneden, kantelt zijn hoofd schuin en geeft een afkeurend knikje naar mijn romp. De week ervoor hadden we nog besproken dat ‘gesloten armen’ een voorbeeld kan zijn van een niet-zo-uitnodigende houding. Dat het nooit zo zwart-wit gecategoriseerd kan worden en het ook wel eens een instinctieve handeling tegen vermeende bedreiging kan zijn is Freek blijkbaar ontgaan want meteen sist hij er achter aan: “Je hebt een gesloten lichaamshouding en dat is niet uitnodigend. Toch? Carolien?”  Zijn boosheid combineert hij nu met een triomfantelijke blik en ik merk dat het mij irriteert. Terwijl ik mijzelf bewust word van het gesloten houden van mijn armen besluit ik woorden te geven aan mijn gevoel: “Dat klopt”, zeg ik, “ik merk dat ik schrik van je reactie”. Ik slik, maar dit helpt wel. Mind you, we zijn hooguit twee minuten verder op deze vroege ochtend. Ik heb het gevoel dat dit een pittig uurtje Training on the Job gaat worden. “Zullen we gaan zitten, dat praat misschien meer ontspannen”, opper ik. Freek pakt zijn stoel onder het bureau vandaan en rolt deze geagiteerd mijn kant op. Ik ga zitten. Feedback geven hoort bij mijn vak. Feedback ontvangen ook. De trainer is de spiegel waarop van alles geprojecteerd wordt. Soms krijg je meer complimenten dan die aan jou als trainer kunnen worden toegeschreven (terwijl het de deelnemer zelf is die is gaan bewegen) maar net zo vaak krijg je de volle mep en kun je niets meer goed doen. Leren doet zeer. Bij dit soort toenaderingen moet ik echt snel schakelen en dat lukt me de ene keer beter dan de andere.

Op het bureau 
Een kat zet zijn staart op, een oerang oetan klopt zich op de borst en Freek ………gaat òp zijn eigen bureau zitten. Zijn benen spreidt hij wijd uit waardoor ik bijna midden in zijn kruis kijk. Als ik niet zou weten dat hij een deelnemer is die nog niet eerder is getraind in gedrag en communicatie, dan zou ik bijna denken dat hij –overigens niet al te fraaie maar wel vaak ingezette- beïnvloedende technieken zou gebruiken. De boodschap van Freek is: kom maar op, ik ben klaar voor de strijd. Het is een primaire reactie om om te gaan met angst en boosheid: Fight, Flight or Freeze. Het was al eerder duidelijk geworden dat Freek een abonnement op de eerste categorie heeft en dat was precies waar ik hem feedback op gegeven had. Wie zo defensief een gesprek opent zal zaaien wat hij oogst; weerstand. En dat leek mij nou niet bevorderlijk voor zijn management-consultancy ambities. Voor mij begint Freek een grens te bereiken waarop ik nog prettig en constructief met hem kan werken en in oplopende ‘zwaarte’ zet ook ik mijn geschut in. Blijkbaar maakt het nog niet genoeg indruk want Freek zit voorover gebogen en kijkt agressief mijn kant op. Ik druk mijn rug tegen de stoelleuning aan en zorg dat ik minder ‘hard ga werken’ om een opening te geven. Ik adem weer in en uit en probeer ergens in mij iets van Zen te vinden, maar tevergeefs. Wat ik wel voel is boosheid en ik besluit de energie ervan te gebruiken om de stevigheid in mijzelf te hernemen. Boosheid heeft ook een mooie signaalfunctie. Bovendien weet ik dat een gesprek voeren zo niet zal gaan. Ik vouw mijn armen weer uit elkaar en vraag of hij naast me wil komen zitten al geef ik non-verbaal niet veel ruimte voor een ander antwoord dan ‘ja’. Ik kijk hem recht aan en zeg: “Ik ga niet met jou in gesprek als jij op de tafel blijft zitten”, terwijl ik een stoel voor hem pak. “Dit is precies waar het over gaat Freek. Ben je bereid om hier samen met mij naar te kijken?”  

Verwachtingen
Freek kruipt onwillig de tafel af en ploft als een puber mokkend in de stoel. Nu voel ik basis waarop we verder kunnen en zo zeg ik hem dit ook. Ik geef nogmaals aan dat ik duidelijk zie dat hij door de feedback geraakt is en nodig hem uit om zijn verhaal te doen. Wat waren zijn verwachtingen? En waarin is hij teleurgesteld? Daar begin ik maar mee. Freek begint te vertellen. Eerst boos en op harde toon. Ik blijf mijzelf tegen de rugleuning aandrukken om mijzelf steun te geven en luister net zolang tot hij alles heeft gezegd wat hij kwijt wil. Langzaamaan wordt zijn stem wat zachter. En milder. We zijn al snel dertig minuten verder. Gaandeweg zie ik een razende deelnemer veranderen in gekwetste man die uiting geeft aan zijn gevoelens. Het enige wat ik doe is luisteren, samenvatten en doorvragen. Het zijn de onbetaalbare grondbeginselen voor elke trainer, maar eigenlijk voor elk mens. De angel moet er eerst uit, anders kunnen we niet werken.

Rust
Na veertig minuten is Freek rustig. Het helpt. De emotionele temperatuur is weer gedaald tot op het niveau waarop we echt in dialoog zijn. Ik zie dat hij blij is dat hij zich heeft kunnen uiten. Samen kijken we naar wat het nu was waardoor hij zich zo gekwetst voelde. Daarna, en alleen daarna, kan er constructief gewerkt worden. Freek vormt zelf, met hernieuwd inzicht in zijn eigen gedrag, een nieuwe doelstelling waarmee hij vooruit wil en waaraan hij wil werken. Zijn torenhoge verwachtingen van zichzelf knagen aan hem en de felheid waarmee hij op mij reageerde blijkt nog maar een fractie te zijn van hoe hij zichzelf op zijn kop geeft als hij een fout heeft gemaakt. Het opent ook mijn hart; deze man werkt ook echt hard maar is zo genadeloos naar zichzelf dat het hem al jaren voortdurende stress oplevert. Zijn binnenwereld gaat alleen maar over ‘presteren’ en ‘vooruitgang’ en ‘moeten’ en natuurlijk krijgt ieder ander die hem hiermee confronteert de grootste lading van de opgestapelde stress op zich geprojecteerd. Vandaag was ik het. Morgen is het zijn collega. En overmorgen zijn klant. Dat helpt niemand en zo ziet ook Freek in; hij wil dit echt anders. Opgelucht kijkt hij mij na anderhalf uur aan. Hij biedt zijn excuses aan. “Zo was het allemaal niet bedoeld”, zegt hij. Tevreden gaan we uit elkaar en maken we een nieuwe afspraak voor de week erna. Freek glimlacht en loopt energiek met mij mee naar de uitgang van de werkkamer. We zuchten allebei even en lachen. “Dag, tot volgende week!”. En ik? Ik ben trots op hem en kijk ook tevreden terug op mijn interventie. Het zijn momenten van flink incasseren, en toch is dit waarvoor ik het wel doe. Wrijving geeft glans.

Voorbeeldgedrag
Als trainer lig je met je gedrag voortdurend onder de loep van de deelnemers. Zeker na het behandelen van een bepaalde module is er een verhoogde bewustwording op het zojuist behandelde thema. Tijdens de lunch vangen deelnemers elkaar vliegen af, maken ze grapjes over elkaars communicatie- en gedragsstijl en zien ze van alles en nog wat bij elkaar; gesloten vraag hier, oordelen daar, en ………een gesloten lichaamshouding van de trainer in een spannende situatie wordt dan ook herkend en benoemd. Deelnemers van een training verwachten voorbeeldgedrag en ik geef ze daarin gelijk. Het is niet wat ik zeg, maar hoe ik handel dat wel of niet impact maakt, anders kan ik ze net zo goed een inspirerende boekenlijst meegeven waaruit ze kunnen leren. Toch sta ik mijzelf toe voor de ogen van de ander te laten zien dat ook ik ‘kwets-baar’ ben. Ook dat is voorbeeldgedrag. En juist dat is wat helpt. Trainers zijn net mensen. 

If you do not tell the truth about yourself, you cannot tell it about other people.

Voortbestaan, veiligheid, controle en risico’s nemen
Van nature zijn wij mensen gericht op behoud van onze omstandigheden. Dat geeft een – soms denkbeeldig – gevoel van controle. Hoe onlogisch het ook klinkt; want zelfs als de omstandigheden ongezond voor ons zijn is controle nog altijd te prefereren boven geen controle of onzekerheid cq risico’s nemen. Het is niet gek of vreemd, maar tegelijkertijd kan ons het ook gevangen houden. We kennen allemaal mensen die jarenlang in een ongezonde relatie zitten; die in werk vastzitten dat niet voldoet; die ergens wonen waar ze ongelukkig zijn en die dit weten en voelen,…… maar veranderen doen ze niet. Maar hoe werkt dit dan? Het klinkt vaak onlogisch, zeker als je de ‘buitenstaander’ bent en je anderen zo zichtbaar ziet vastzitten in iets dat niet werkt. Toch, als we er zelf midden in zitten, kunnen we ons vast voelen zitten in een situatie waarbij het lijkt alsof we geen keuze hebben.

Levensbehoeften
Het hoort bij onze primaire levensbehoeften (zie ook de behoefte-piramide van Maslow): zorgen voor een stabiele omgeving. Stabiel betekent hier vooral: handhaven van de status-quo. Veranderingen doen een – bewuste en onbewuste – aanslag op ons ‘voortbestaan’ en ‘gevoel van veiligheid’.

Change doesn’t care about you; it is gonna’ be there anyway
Change doesn’t care….it’s gonna be there anyway. Het is normaal dat we reageren op veranderingen; zelfs als de verandering een verbetering is ten opzichte van de huidige situatie. Wist je dat een kind krijgen, miljonair worden, trouwen, een promotie krijgen e.d. allemaal in de stress top-10 staat? Dit wordt vaak onderschat. Positieve stress is ook stress; we moeten ons razendsnel aanpassen aan de nieuwe situatie en daarin is niet iedereen even ‘begaafd’. Darwin zei al: “It is not the strongest of the species that survives, nor the most intelligent. It is the one that is the most adaptable to change.”  De mensen die het best kunnen omgaan met snelle veranderingen die het leven ons biedt, zijn het best uitgerust om met stress om te gaan.

Vrijwillig of onvrijwillig?
Je huurbaas besluit om je uit je woning te zetten. Je partner besluit om bij je weg te gaan. Je werkgever besluit om de organisatie een wending te geven. Allemaal voorbeelden van veranderingen die ons kunnen worden opgelegd. Door welke fases zie je mensen ‘bewegen’ die hiermee te maken hebben? Het is niet voor niets dat dit soort processen vaak worden vergeleken met de ‘rouwprocessen’. Kijk hier naar een goede uitleg van de fases van rouwen (hij heeft alle fases in andere filmpjes weer apart online gezet, goed om naar te kijken). We bewegen grofweg van:

1. Ontkenning
2. Boosheid
3. Onderhandeling
4. Depressie/gedeprimeerdheid
5. Acceptatie

Dit zijn allemaal reacties op een onvrijwillige verandering; er is iets of iemand die voor jou besloten heeft. Een vrijwillige verandering, waarbij je zelf aan het roer staat, geeft andere fases. Daarover meer in een volgend blog.

Grip krijgen op je fases
Allereerst is het ontzettend belangrijk om überhaupt van het bestaan te weten van deze rouwcurve. Het helpt om de verschillende emoties bij jezelf te (h)erkennen. Vraag jezelf af: “in welke fase zit ik momenteel”? Je bent niet overgeleverd aan je emoties, maar de gevoelens erkennen en herkennen doet een hele hoop. Boosheid uit zich vaak in weerstand, in de ‘ja-maar’ houding of de voordelen van de verandering niet willen of nog niet kunnen zien. Onderhandeling ziet er vaak wat ingewikkelder uit; we proberen om de situatie naar onze hand te zetten “als jij nou x doet, en ik y…komen we er dan misschien wel uit?” Als de onderhandeling slaagt is de weg naar de acceptatie sneller. Slaagt hij niet, dan vervallen we in een depressie of gedeprimeerde gemoedstoestand. Pas nadat dat ‘doorgewerkt’ is krijgen we het gevoel dat er weer licht aan het einde van de tunnel is. De fases zijn niet standaard en het uit zich bij iedereen weer anders. De een huilt sneller en de ander is sneller boos in fase 2 (bang over boos / boos over bang) en weer anderen blijven wat langer hangen in de depressie. Er is een ding zeker; er is voor ‘rouwen’ geen koninklijke weg. Er is geen goed of fout. En de meesten van ons bewegen een beetje heen en weer door de fases…het komt en gaat totdat je je op een gegeven moment realiseert dat het blijkbaar ‘over’ is en je je ‘geheeld’ voelt. De grootte van de verandering maakt natuurlijk ook uit in welke mate het rouwproces toeslaat. De dood van een kind (op nr. 1 van de crisis top tien) duurt natuurlijk vele malen langer en is veel heftiger dan het omgaan met de onvrijwillige verandering van het krijgen van een nieuwe werkplek op je kantoor. Toch zijn de fases min of meer vergelijkbaar in emotie. Het helpt als je weet hoe dit proces werkt voor jezelf. Alles wat je er kunt laten zijn, bepaalt je niet. Het gaat je leven pas echt bepalen als je ontkent dat je in een rouwproces zit. Vroeg of laat, linksom of rechtsom, moeten die gevoelens toch een uitweg krijgen. Hoe meer je wegstopt, hoe destructiever ze worden. Gevoelens hebben namelijk een gemeenschappelijke deler: ze willen worden erkend. Gehoord en gezien worden, op zijn minst door onszelf.

Als je anderen wilt helpen die in de rouw zijn, helpt het ook als je weet hebt van deze processen.

Overgeleverd aan ons lot of verantwoordelijkheid nemen?
We hebben elke dag de keuze om ons ‘lot’ beet te pakken. Nee, we kunnen het leven niet zo vormgeven dat we altijd krijgen wat we willen. Wel kunnen we zelf iets doen (of laten) om de uitkomsten van ons leven meer richting te geven. We zijn – behalve aan onze dood – nooit overgeleverd aan wat-dan-ook in het leven; noch aan andere mensen, aan besluiten van andere mensen of aan ‘gegeven situaties’. Wat? Sputter je een beetje bij deze uitspraak? Lees even verder en kijk vooral naar de boekentip die verderop komt…

Coping
Als we 10 mensen een zelfde situatie voorschotelen, krijgen we 10 verschillende reacties en 10 verschillende gedragingen cq ‘copingsmechanismen‘. En alleen al bij definitie van de 10 verschillende reacties is het bewijs geleverd; het zijn niet de omstandigheden. De een maakt wat van zijn leven als hij geboren wordt met een enorm lichamelijk gebrek, de ander krijgt het niet voor elkaar om er iets zinvols van te maken. Wat onderscheidt nu deze twee gedragsstrategieën? Toeval? Geluk? Lotsbestemming? Genen? Karakter? Hoe komt het dat het de een wel lukt en een ander blijft hangen in ‘ik kan er niets aan doen’? Kort gezegd kan iedereen een keuze maken als hij bekwaam genoeg is om de keuze uit te kunnen voeren.

Chauffeur in de bus van je leven
Anders dan dieren zijn wij niet overgeleverd aan ons instinct. We hebben het vermogen te kiezen met verstand en bewustzijn. Als wij een ‘bus’ zijn, dan is keuze ons ‘stuurwiel’ en de ‘snelweg’ ons levenspad. En iedereen heeft bij het instappen de keuze om chauffeur te worden of om achterin de bus te gaan zitten (om of niet mee te gaan, of om een andere bus te pakken enz enz.). Een ding moeten we allemaal: op reis. Dat is het leven. Maar als je achterin de bus zit, mag je niet meer piepen over de bestemming. Dan had je maar moeten chauffeuren.

“Go to jail”
Voel je je overgeleverd aan de situatie en dènk je dat je geen keuze hebt? Dan zul je je ook zo gaan gedragen. En als we ons stelselmatig op eenzelfde manier gedragen, krijgen we stelselmatige reacties van het leven terug. Of noem het ‘Universum’ van mijn part, of ‘God’. Maar als we ons laten leiden door angst, stellen we ons slechts één perspectief voor: die waarbij de gevolgen vreselijk zouden zijn. En met die tunnelvisie zetten we onszelf vrijwillig in de gevangenis. Toch zit het slot aan de binnenkant en hebben we de sleutel zelf in handen. Actie = reactie. Voel je je verslagen maar WEET je dat je anders kunt handelen, dan pak de je kracht van de keuzemogelijkheid. Hoe moeilijk de consequentie van je keuze ook is om te dragen; het kan wel. Misschien voèlen we ons soms wel ‘s gevangen; we zijn het niet. Sterker nog; als we leren hoe we invloed kunnen krijgen op dit proces hebben we veel meer controle over de uitkomsten van onze keuzes dan wanneer we ons hoofd laten hangen. Ik ben er van overtuigd dat wij mensen mentaal beter zijn uitgerust – en een existentieel verlangen hebben naar de vrijheid om – ons eigen lot te bepalen en te dragen. Niemand zet zichzelf vrijwillig gevangen. Toch doen we dat wel als we blijven denken dat we geen keuze hebben. Dat is behalve treurig vooral jammer. Het kan echt anders. Moeilijk? Ja, soms. Ondoenlijk? Nee.

De consequenties van je keuzes dragen
Elke situatie kunnen we -linksom of rechtsom- beïnvloeden door anders te denken en anders te handelen. Uit onderzoek blijkt: diegene die wij het meest willen beïnvloeden zijn anderen, terwijl de enige die we het best kùnnen beïnvloeden wij zelf zijn. Op anderen zitten geen knoppen waar we aan kunnen draaien, waarmee we een gewenste reactie tevoorschijn toveren. Nee, het leven is niet maakbaar, want er zijn nu eenmaal 6 miljard anderen (probeer dat maar ‘s te beïnvloeden) en er is maar één ‘ik’. Maar kiezen en de consequenties van je keuze dragen; dat is vrijheid, wat overigens iets anders dan pijnvrij door het leven wandelen. Als je geen keuzes maakt en/of niet voor de consequenties kiest, dan noemen we dat ‘slachtoffergedrag’: wel klagen maar niets doen en je eigen ‘kracht’ en ‘aandeel’ niet pakken. Mokkend achter in de bus zitten, geen poging doen om de route te bepalen, de chauffeur uitschelden en de hele reis saboteren. Ook dat is een keuze overigens;-)

Boek
Een grote inspiratiebron was voor mij het boek “Man’s search for meaning” van Victor Frankl. Hij beschrijft hoe hij als geen ander in staat was om ‘vrijheid’ te ervaren in zo’n beetje de moeilijkste omstandigheid die je je maar kunt voorstellen: gevangenschap in een concentratiekamp. Toch creëerde hij vrijheid: die in zijn hoofd. Net als Nick Vujicic zijn dit de onbetwistbare ‘koningen’ in het hanteren van het ‘lot’.

Psychiatrist Viktor Frankls memoir has riveted generations of readers with its descriptions of life in Nazi death camps and its lessons for spiritual survival. Between 1942 and 1945 Frankl labored in four different camps, including Auschwitz, while his parents, brother, and pregnant wife perished. Based on his own experience and the experiences of those he treated in his practice, Frankl argues that we cannot avoid suffering but we can choose how to cope with it, find meaning in it, and move forward with renewed purpose. Frankls theory–known as logotherapy, from the Greek word logos (meaning)–holds that our primary drive in life is not pleasure, as Freud maintained, but the discovery and pursuit of what we personally find meaningful.

Conclusie
Wie na het lezen van dit boek nog durft te zeggen dat er zoiets bestaat als “geen keuze hebben”….kan niet lezen of begrijpt het echt niet. Ja, zo stellig wil ik zijn.

]]> http://www.mindpepper.nl/keuzemogelijkheden/feed/ 1 http://www.mindpepper.nl/aannames/ http://www.mindpepper.nl/aannames/#comments Sat, 28 Jan 2012 18:45:32 +0000 Carolien Oosterhoff http://www.mindpepper.nl/?p=742 Lees verder...]]> Kassajuffrouw 
Vandaag was ik bij de boekwinkel. Ik kocht een aantal boeken voor mijn werk; over websites beheren, een videobewerkings-leerboek én natuurlijk -zoals elk jaar- het ZZP-handboek. De dame achter de kassa bekeek de titels eens, keek mij aan en toen ik vroeg of ze de bon op mijn bedrijfsnaam kon zetten deed zij, naar later bleek, een onmiddellijke aanname. Niet dat ik dat toen zag natuurlijk, maar zo concludeerde ik later.

“Ja, natuurlijk, op welke naam mag ik het zetten? En wat een dappere stap!“, zei ze. Ik keek haar vragend aan. Zo dapper is nou toch ook weer niet om naar de boekwinkel te gaan, dacht ik. Of zie ik er vandaag toch echt te beroerd voor woorden uit? “Om nu voor jezelf te beginnen! Wat een dappere stap!” zei ze lachend, zelfs enigszins bewonderend. “Euh, euh, nou……euh,… ja.” zei ik. Ik had niet mijn beste dag vandaag en had even geen zin om te praten of om haar te vertellen dat ik al drie jaar ondernemer ben en dus simpelweg mijn 2012-leesvoer aan het inslaan was. Zij trok blijkbaar de conclusie dat ik net gestart was als zelfstandige. Een aanname. De wereld zit er vol van en zo makkelijk ontstaan ze dus. Het is logisch, zo werkt het menselijk brein, maar het is ook een bron van misverstanden. We doen ineens alsof we profetisch zijn en voor een ander kunnen denken.

Voorspellen
Er is een uitdrukking die zegt:

Beware of your thoughts, they will become your words; 
Beware of your words, they will become your deeds;
Beware of your deeds, they will become your habits;
Beware of your habits, they will become your character;
Beware of your character it will become your destiny.

Een aanname ontstaat altijd met een gedachte. Een gedachte die je ‘voor waar aanneemt’. Zo gek is dat niet – en al helemaal niet te veroordelen – dat wij mensen aannames doen: zo leren we namelijk ook. We zien een ruit in onze woonkamer dat aan diggelen is. We zien een steen liggen op het vloerkleed. En we trekken de conclusie dat iemand die steen door de ruit heeft gegooid. En in 9 van de 10 gevallen hebben we het nog bij het juiste eind ook. Het gevaar schuilt ‘m erin wanneer we ervan overtuigd zijn dat er geen andere conclusie mogelijk is dan deze. En daar gaan we de mist in. Nu ik de kassajuffrouw niet tegengesproken heb, heb ik vermoedelijk haar aanname nog meer bevestigd. Nu is dit een heel onschuldig voorbeeld dat – zou het een eigen leven gaan leiden – nog geen enkele kwaad kan. Nou èn, dan denkt ze dat maar. Lastiger wordt het als we allerlei aannames doen die worden omgetoverd tot ‘waarheid’ en die een ander echt ‘schade kunnen berokkenen’. Daar valt bijna niet tegen op te communicren, want het is ooit begonnen in iemands eigen hoofd zonder check op ‘waarheid’ bij de ander. En daaraan worden nog een reeks conclusies verbonden, steeds verder vorderend en steeds verder weg van de waarheid. En omdat de mens in het algemeen zichzelf vooral graag bevestigd ziet, is de kans ook nog groot dat de ‘aannemer’ in kwestie zich onbewust en onbedoeld gaat richten op signalen die zijn/haar aanname bevestigen: dat noemen we dan selectieve perceptie. Het overgrote deel van deze processen vindt onbewust plaats en is geenszins kwaad bedoeld, maar maakt een goed gesprek eerder moeilijk dan doorzichtig. Kortom; ruis tussen zender en ontvanger. Communiceren is een vak.

De definitie van communicatie is: “zo dicht mogelijk langs elkaar heen praten”
Hoe ze ontstaan is niet zo ingewikkeld;  maar hoe we er af komen, of het voorkomen, is lastiger: het vergt een ‘questioning mind’. In een goede dialoog stel je vragen, bij voorkeur vragen die de ander kan beantwoorden met informatie* en niet met een ‘ja’ of een ‘nee’. De kassajuffrouw zou gevraagd kunnen hebben (al is het in deze situatie natuurlijk nogal vreemd) “waarom koop je deze boeken?” of “wat is je interesse in deze onderwerpen?“. Dan had ik mijn verhaal (misschien) gedaan en hadden we een dialoog. De ‘inquisitive mind’ is toe te passen op vele situaties: alles waarvan jij denkt ‘zeker te weten dat het xyz is’ is voor onderzoek vatbaar.

Tip; stel open vragen (ezelsbruggetje: www.h.www)

“Wat…”
“Wie…..”
“Welke….”
“Hoe….”
“Waar….”
“Waarom…”
“Wanneer…”

Als je je aannames eens wilt onderzoeken, zowel die over jezelf gaan als die je over een ander hebt, begin dan ‘s met het stellen van open vragen. Probeer het eens uit en laat je verrassen…..

Julian Baggini – filosoof – vraagt zich af: hoe om-/beschrijven we onze ‘echte ik’? Wat is onze permanente ‘ik’? Organisaties gebruiken tests (o.a.: MBTI/MDI/Facet5) waar je als deelnemer veel vragen moet beantwoorden en je aan de hand van de uitkomsten wordt ingedeeld in een categorie. Dat geeft duidelijkheid. Tot op zekere hoogte althans. Volgens Julian is er inderdaad zoiets als een ‘kern’ van ons te vinden en zelfs te benoemen; iets wat ons hele leven min of meer ‘hetzelfde blijft’. Toch wordt onze ‘kern’, volgens Baggini, beïnvloed door vele zaken. Onze verlangens, herinneringen, overtuigingen, kennis, ervaringen en gevoelens hebben allemaal invloed op onze ‘kern’. Maar is er zoiets als een echte ‘ik’ vast te stellen? Julian Baggini legt aan de hand van een prachtige metafoor uit hoe wij onszelf kunnen zien als ‘een eenheid’ zonder vaste kern. Zelfs in ons brein is er geen echt centrum waar we onze ‘oorsprong’ kunnen vinden. Baggini onderstreept zijn verhaal met een aantal verklaringen van andere wetenschappers: psychologen en neurologen en ook zij onderstrepen (iets wat het Boeddhisme ook beweert): er is geen echte ‘ik’, geen vaststaand ‘ik’. Baggini onderscheidt duidelijk het verschil tussen een illusie van het ‘ik’ en het ‘voortdurende proces van veranderende omstandigheden’ waardoor we -mede- gevormd worden. Dat is een bevrijdend idee. Want als je het idee zou aanhangen dat er zoiets bestaat als een ‘permanente ik’ dan zou je er maar beroerd van af komen. Dat moet je het maar doen met wat je gegeven is en heeft ontwikkeling geen enkele zin. Mooi. En logisch ook.

Training

Ik kom dit vaak tegen in trainingen: mensen die zeggen ….. “maar ik wil wel mijzelf blijven”. Het prachtige van zijn zienswijze is dat er niet zoiets bestaat als ‘jezelf’ en dus ook niet van ‘niet jezelf zijn’. We zijn een optelsom van vele factoren. Natuurlijk; we hebben onze genen, onze talenten en vermogens en die zijn niet onuitputtelijk. Ik onderstreep zijn zienswijze volledig: we hebben veel meer invloed op onze levensomstandigheden en -uitkomsten dan we denken! Met onze talenten (en de grenzen daaraan) kunnen we ons eigen leven/uitkomsten meer vormgeven dan we denken. Hoopvol voor iedereen die in ontwikkeling is en die zich vast voelt zitten in zijn ‘karakter’. Twee jaar geleden schreef ik daar ook al eens over. Boeiend; dat mijn zienswijze van toen nog steeds een deel van mij is. Nu; want als mij morgen iets gebeurt waardoor ik de wereld heel anders ervaar kan mijn zienswijze en dus mijn ‘ik’ weer een heel andere zijn.

Well-makers lead the water. Fletchers bend the arrow. Carpenters bend the wood. Wise people fashion themselves.

Verward
Vandaag reed ik terug van een afspraak met een klant. En terwijl ik optrok vanaf de parkeerplek reed ik een seconde of 2 ineens aan de linkerkant van de weg. Ik was totaal verrast! En geschrokken. Poeh! Eenmaal op de rechter weghelft vroeg ik mij af hoe dit nou zo kon komen? Het blijkt – en vakidioot die ik ben, dat soort dingen zoek ik op – dat elke nieuwe gewoonte maar 30 dagen nodig heeft. Wow. Enne….ik ben al 30 dagen zonder sigaretten en al 40 dagen zonder suiker. Dat geeft een burger moed!

Wil je ook een nieuwe gewoonte aanleren? Bekijk onderstaand filmpje!

Twee eigen ervaringen m.b.t. systemisch plekverlating/plekbehoud
1) Toen ik 10 jaar geleden als docente werkte op de middelbare Vrije School en ik net terug kwam van de begrafenis van mijn ‘Beppe’ (dat is Fries voor ‘oma’) wilde ik op school niet al te veel aan mijn leerlingen laten merken. Natuurlijk verlangde ik wel naar troost, maar ik wilde dit niet zoeken bij de kinderen. Ik besloot dus om niets te zeggen, maar mijn lichaamstaal sprak (weet ik nu) natuurlijk boekdelen. Twee leerlingen reageerden feilloos op mij en gingen van hun ‘systemische plek’: ze gingen een kopje thee voor mij halen, ze waren ineens ontzettend zoet in de klas en ontzagen mij die dag een beetje. Eenmaal thuis voelde ik aan dat er iets was gebeurd wat niet helemaal klopte. De leerlingen hadden een rol gekregen/genomen die niet bij kinderen hoort: om te zorgen voor een volwassene. Ik had het bespreekbaar moeten maken en moeten zeggen dat ik wel verdrietig was maar dat ik ook goed voor mijn eigen verdriet kon zorgen. Zo hoefden deze twee meisjes niet voor mij te gaan zorgen. Ik kan me zo nog hun blikken herinneren. Ik was zelf niet helder op mijn plek.
2) Gisteren moest ik een groep mensen in een organisatie begeleiden met het thema “Persoonlijke Effectiviteit”. Op weg naar de lokatie kreeg ik een bericht van iemand die mij dierbaar is, dat schokkend was. Ik was aangeslagen en verdrietig en had onderweg nog 20 minuten om te voelen en te bedenken wat ik hier mee wilde/kon doen op deze werkdag waar ik ‘full frontal’ in contact ben met 12 volwassen deelnemers. Ik besloot om het kort met de groep te delen aan het begin van de dag, zodat de groep niet verstoord zou worden door iets dat zowel zichtbaar als voelbaar geweest zou zijn bij zwijgen. Zonder enorm inhoudelijk te worden heb ik gedeeld dat ik een lastige start ging maken vandaag en dat ik even tijd nodig had om te landen en natuurlijk ging dit ook even gepaard met wat tranen. Kort en duidelijk maar zonder er om heen te draaien kon ik op mijn plek van procesbegeleider blijven staan EN laten zien dat iets mij behoorlijke had geraakt, zonder mijn deelnemers in de rol van ‘verzorgers’ te laten komen. Dat was hun plek niet die dag. Na 15 minuten rustig op de stoel gezeten te hebben en langzaam op te starten was de dag begonnen. Een verdrietig, maar systemisch volkomen helder, begin van de dag. De deelnemers konden prima de ‘plek’ van deelnemer houden, omdat ik mijn ‘plek’ helder innam. De rest van de dag hebben we constructief samengewerkt, waar het voor iedereen volkomen helder was wie in welke rol zat. Voor mij kwamen deze twee ervaringen gisteravond ineens weer samen.

Plekverwisselaars
Mensen die snel van hun plek gaan, staan niet altijd even stevig op eigen benen. ‘Plekverwisselaars’ roepen makkelijk verwarring op omdat ze steeds daar gaan staan waar zij denken dat ze nodig zijn. Maar het roept ook verwarring op voor de persoon zelf, omdat er geen duidelijke grond onder de voeten wordt gevoeld. Ook roept het onrust op bij de groepsleden, omdat zij niet helder krijgen hoe het systeem functioneert en wie nou welke plek heeft. Mensen die hun eigen plek niet kennen en (dus) niet innemen, komen onbewust en vooral heel erg onbedoeld….over als wiebelig, minder solide en onbetrouwbaar. Dat is geen oordeel, noch een kwalificatie maar dit hoort bij de wetten van oorzaak en gevolg. Want de persoon in kwestie weet dat vaak zelf ook niet, hoe pijnlijk dat ook is. Dit is ook wat Freud bedoelde met “herhalingsdwang”. Over deze mensen wordt vaak gezegd “ik weet niet wat ik aan hem/haar heb”. Het zijn de getalenteerde kameleons onder ons die 200 voelsprieten hebben (geweldige kwaliteiten!!!) maar die daar ook op handelen. Systemisch Werk gaat over dynamieken. Niemand heeft een vaste plek op vaste tijden en in vaste constellaties. Wel zijn er altijd patronen die interessant zijn om te onderzoeken.

Wat is jouw plek? Ben je trouw aan je plek? Heb je voorkeur voor een bepaalde plek? Als je een keer wilt onderzoeken wat jouw voorkeursplek in een groep is, is het interessant om eens een ‘opstelling’ te doen. Dit geeft veel inzicht.

Leiderschap door Mindfulness